Nhiều buyer thủy sản hỏi cùng một câu: làm sao tôi biết lô hàng này đúng như hồ sơ. Câu trả lời truyền thống là bộ giấy tờ và một chuyến tham quan. Câu trả lời mới hơn là một mã QR trên thùng hàng, quét ra hành trình của lô tôm từ ao đến kho. Ý tưởng hấp dẫn, nhưng cần nhìn rõ nó làm được gì và không làm được gì.
Truy xuất nguồn gốc blockchain thủy sản không đơn thuần là gắn một công nghệ thời thượng vào chuỗi cung ứng, mà là cách ghi lại hành trình lô hàng sao cho khó sửa sau khi đã nhập. Giá trị nằm ở niềm tin giữa nhiều bên không muốn phụ thuộc vào một cơ sở dữ liệu của riêng ai.
Ví dụ từ tôm Ecuador
Theo các bản tin ngành năm 2019, Sustainable Shrimp Partnership của Ecuador ra mắt nền tảng truy xuất bằng blockchain gắn với IBM Food Trust, nhắm đến người mua tôm. Người tiêu dùng quét mã QR in trên mỗi thùng hộp để xem tôm được nuôi ở đâu và như thế nào. Dữ liệu do chính các thành viên nhập, với ba nhà sản xuất tại Ecuador được nêu tên là Omarsa, Songa và Promarisco thuộc nhóm Nueva Pescanova. Mục đích được nêu rõ: chống gian lận thực phẩm đang gia tăng khi chuỗi cung ứng phức tạp và thiếu minh bạch.
Các thông báo cũng nói nền tảng có thể xác minh sản phẩm đạt tiêu chuẩn của nhóm, gồm chứng nhận ASC và cam kết không dùng kháng sinh. Một bản tin khác ghi nhận tập đoàn Thai Union được người đứng đầu ngành nuôi trồng thủy sản Ecuador khen vì chuyển sang dùng blockchain. Cần lưu ý đây chủ yếu là thông cáo và bản tin từ năm 2019, và các nguồn đã xem không cho biết các hệ thống này còn vận hành hay hiệu quả đến đâu. Các nguồn đó cũng chưa nêu ví dụ thí điểm blockchain trên tôm ở Việt Nam.
Blockchain làm được gì
Dữ liệu một khi đã ghi vào chuỗi thì rất khó sửa lặng lẽ. Nhiều bên cùng nhìn một bản ghi, nên một công ty khó âm thầm đổi hồ sơ lô hàng sau khi đã gửi đi. Buyer có thể quét mã và xem hành trình mà không cần xin phép từng bên. Với chuỗi dài nhiều mắt xích như thủy sản, điều này tiết kiệm công đối chiếu.
Blockchain không làm được gì
Điều quan trọng nhất: blockchain chứng minh dữ liệu không bị đổi sau khi nhập, không chứng minh dữ liệu ban đầu đúng. Nếu người nhập ghi sai hoặc cố ý ghi gian, sai sót ấy được lưu lại nguyên vẹn. Vì vậy, truy xuất bằng blockchain chỉ đáng tin khi đầu vào có cơ chế kiểm chứng riêng, như kết quả kiểm nghiệm của phòng lab độc lập, kiểm toán chứng nhận, hoặc dữ liệu cảm biến không do con người nhập.
Trại nhỏ có cần không
Chưa chắc. Nhiều buyer chỉ cần mã lô rõ ràng, sổ sách ao nuôi đầy đủ và khả năng truy ngược trong thời gian ngắn. Một cơ sở dữ liệu thông thường cộng mã QR đã đáp ứng được. Blockchain đáng cân nhắc khi nhiều bên không tin nhau cùng cần một bản ghi chung, hoặc khi buyer lớn yêu cầu. Chi phí triển khai, tập huấn người nhập và duy trì cũng không nhỏ với trại ít vốn. Bài đón buyer tại trại tôm mô tả phần sổ sách nền tảng mà bất kỳ giải pháp truy xuất nào cũng phải dựa vào.
Câu hỏi nên hỏi khi chọn giải pháp truy xuất nguồn gốc blockchain thủy sản
- Ai nhập dữ liệu, và dữ liệu đầu vào được kiểm chứng bằng cách nào.
- Dữ liệu thuộc về ai, buyer xem được những gì, và trại có quyền rút dữ liệu không.
- Chi phí ban đầu, chi phí hằng tháng và chi phí đào tạo người nhập.
- Có tích hợp được với hệ thống quản lý lô hàng hiện có của nhà máy không.
- Nếu nhà cung cấp ngừng hoạt động, dữ liệu nằm ở đâu và ai giữ.
Những câu này nghe thủ tục nhưng quyết định giải pháp có trụ được qua vài vụ nuôi hay không.
Đưa chủ đề này vào chương trình business matching
Truy xuất là chủ đề nơi hai nhóm thường không gặp nhau: doanh nghiệp thủy sản và đơn vị công nghệ blockchain. Một buổi business matching có thể ghép hai nhóm này theo bảng hỏi, xem bài business matching Web3, kèm phần demo quét mã QR ngay tại bàn họp. Buyer nhìn thấy cái mã chạy thật sẽ hiểu nhanh hơn nghe giải thích. Còn doanh nghiệp tôm nên chuẩn bị song song bộ hồ sơ truyền thống trong bài hồ sơ năng lực xuất khẩu tôm.
Nếu chương trình có phần giới thiệu token hay tài sản mã hóa, cần xem lại các điểm pháp lý ở bài tổ chức sự kiện crypto tại Việt Nam. Truy xuất dữ liệu chuỗi cung ứng khác với chào bán token, và ban tổ chức nên tách bạch hai nội dung.
Cần kết nối doanh nghiệp thủy sản với đơn vị công nghệ
Nếu doanh nghiệp thủy sản, đơn vị blockchain hoặc hiệp hội muốn dựng một chương trình về truy xuất nguồn gốc blockchain thủy sản, từ ghép cặp, demo đến mời buyer, bạn có thể gửi yêu cầu qua trang báo giá hoặc đặt lịch trao đổi với Nguyễn Anh Trung. Cho biết sản phẩm, quy mô và loại buyer mong muốn.
Một công nghệ tốt cần dữ liệu thật, và dữ liệu thật bắt đầu từ ao.